लडाख बुद्धिष्ट असोसिएशनचे उपाध्यक्ष रिनचेन नामग्याल यांची खास मुलाखत

शांतिप्रिय लडाखला वेगळे झाल्याचा आनंद
70 वर्षांचे स्वप्न साकार झाले!
लडाख बुद्धिष्ट असोसिएशनचे उपाध्यक्ष रिनचेन नामग्याल यांची खास मुलाखत
(वैभव बळीराम चाळके)
आपल्याला माहीत असलेला लडाख म्हणजे उंचच उंच ओसाड डोंगररांगा... भारतातलं पर्यटनाचं एक अतिशय महत्त्वाचं ठिकाण म्हणजे लडाख! विशेषत: मोटर सायकलवरून ट्रेकिंग करण्याची हौस असणार्‍या लोकांचे ड्रिम डेस्टिनेशन म्हणजे लडाखच्या ओसाड पण नयनरम्य डोंगररांगा होत. अप्रतिम दृश्यांनी ओतप्रोत भरलेल्या या डोंगररांगांमध्ये दरवर्षी पर्यटक गर्दी करतात. आता जम्मू आणि काश्मीर राज्याचा विशेष राज्याचा दर्जा म्हणजे कलम 370 हटवल्यामुळे आणि जम्मू काश्मीरचे विभाजन करून जम्मू-काश्मीर हा एक केंद्रशासित प्रदेश आणि लडाख हा दुसरा केंद्रशासित प्रदेश असे विभाजन  केल्यामुळे लडाखमध्ये आनंदाची लहर निर्माण झाली आहे. जम्मू-काश्मीरमधील लोकांपेक्षा वेगळे असलेले हे लोक कायम त्या राज्यात उपेक्षित राहिले. म्हणून त्यांनी गेली अनेक दशके, स्वातंत्र्यापासूनच लडाखला केंद्रशासित प्रदेश करावे म्हणून मागणी लावून धरली होती. काश्मीरच्या विभाजनामुळे, जम्मू-काश्मीर आणि लडाख असे दोन प्रदेश केंद्रशासित जाहीर केल्यामुळे या लढ्याची मागणी पूर्ण झाली आहे. त्यामुळे लडाखच्या आशा नव्याने पल्लवित झाल्या आहेत. डोंगररांगात वसलेल्या या लोकांची जम्मू-काश्मीरने कायमच उपेक्षा केल्यामुळे आता केंद्राकडे जाऊन आपले जीवन अधिक लवकर, अधिक सुकर करता यईल, असे लडाखला वाटते आहे. लडाखला जम्मू काश्मीरपासून अलग करा, अशी मागणी करत 70 वर्षे लढा देणार्‍या लडाख बुद्धिस्ट असोसिएशनचे उपाध्यक्ष रिनचेन नामग्याल यांच्याशी आम्ही साधलेला हा संवाद...
लडाखला जम्मू-काश्मीरपासून वेगळे करून केंद्रशासित प्रदेश जाहीर करण्यात आले, या घटनेकडे आपण कसे पाहता?
रिनचेन नामग्याल- आम्ही अत्यंत खूश आहोत. आम्हा सगळ्यांनाच मोठा आनंद झाला आहे. आम्ही या आनंदाचा उल्लेख दुसरे स्वातंत्र्य असा करीत आहोत. 70 वर्षे म्हणजे स्वातंत्र्यापासून आमची ही मागणी होती. आमचे हे स्वप्न होते. ते आज अस्तित्वात आले आहे. त्यामुळे आमच्या प्रदेशातील सगळी जनताच आज खूप आनंदात आहे. आमच्या आशा पल्लवित झाल्या आहेत.
आपण गेली अनेक वर्षे जम्मू आणि काश्मीरपासून अलग होण्यासाठी लढा उभारला होता. जम्मू-काश्मीरपासून अलग व्हावे, असे आपल्याला का वाटत होते?
रिनचेन नामग्याल- 1947 ला भारताला स्वातंत्र्य मिळाले तेव्हापासूनच आमची ही मागणी आहे. 1947 सालीच आमच्या लडाख बुद्धिस्ट असोसिएशनचे एक पथक तत्कालीन पंतप्रधान पंडित नेहरू यांना जाऊन भेटले होते आणि तेव्हाच लडाखला केंद्रशासित प्रदेश करा, अशी मागणी केली होती. त्या वेळीच, आम्हाला केंद्रशासित प्रदेश करणे शक्य नसल्यास हिमाचलप्रदेशला जोडून द्या, अशीही मागणी केली होती. म्हणजे आम्हाला जम्मू-काश्मीरसोबत राहायचे नव्हते. आम्हाला स्वतंत्र किंवा हिमाचलप्रदेशसोबत राहणे चालणार होते. याला अनेक कारणे आहेत. जम्मू आणि काश्मीरमधील लोक आणि लडाखमधील लोक यांच्यामध्ये खूप फरक आहे. त्यांचे राहणीमान आणि आमचे राहणीमान याच्यात कोणताही मेळ नाही. आमची भाषा त्यांच्या भाषेहून वेगळी आहे. तरीही एवढी वर्षे आम्ही त्यांच्यासोबत राहत होतो. लडाखमधील लोक हे शांतिप्रिय लोक आहेत. काश्मीरमध्ये सततची अशांतता आढळते. त्याचा प्रभाव सतत आमच्यावर पडत होता. तो त्रास आम्हाला सहन करावा लागत होता. काश्मीर प्रदेशात कोणतीही घटना घडली की, त्याचा थेट परिणाम आमच्यावर होत होता. कॉलेजची तीन वर्षे पूर्ण करण्यासाठी आम्हाला काश्मीरमधील अस्थिरतेमुळे पाच-सहा वर्षे लागत होती. कारण काश्मीरमध्ये अस्थिरता आली की, कॉलेज बंद होत आणि मग त्याचा परिणाम आमच्या विद्यार्थ्यांवर होत होता. परीक्षा पुढे ढकलल्या जात होत्या. निकाल वेळेवर लागत नव्हते. असे अनेक प्रश्न काश्मीरमधील अस्थिरतेमुळे आम्हाला अडचणीत टाकत होते. काश्मीर हा मुस्लीमबहुल भाग आहे आणि लडाखमध्ये बुद्धिस्टांची संख्या अधिक आहे. जम्मू-काश्मीर राज्याने आम्हाला सततच दुय्यम वागणूक दिली. विविध विकास कामांसाठी पैशांच्या मंजुरीपासून अन्य अनेक बाबतीत आम्ही कायम डावलले गेलो. त्यामुळे आमच्यामध्ये वेगळे होण्याची भावना उत्तरोत्तर दृढ होत गेली. जम्मू-काश्मीरमध्ये फुटीरतावाद आणि देशविघातक शक्ती मोठ्या प्रमाणावर आढळतात. लडाखमध्ये मात्र तसे आढळत नाही. लडाखमधील लोक हे राष्ट्रवादी आहेत. त्यांनी अनेक लढायांमध्ये स्वयंसेवक म्हणून काम केले आहे. आमच्या अनेक संस्था, विशेषत: आमच्या युवा संस्था या कारगिलसारख्या अनेक युद्धाच्या वेळी स्वयंस्फूर्तीने स्वयंसेवक म्हणून काम करीत होत्या. आपल्या जवानांसाठी अन्नपुरवठा करण्यापासून अन्य अनेक प्रकारची मदत करण्यास लडाखचे लोक कायमच आघाडीवर होते. महिला संघटनांनी हे काम नेहमीच हिरिरीने केले. त्यामुळे लडाख जम्मू-काश्मीरपासून तोडून वेगळा केंद्रशासित प्रदेश केला हे आमच्यासाठी खूप चांगले झाले आहे. आमचे एक सगळ्यात मोठे स्वप्न आता पूर्ण झाले आहे.
आपली राजकीय आकांक्षा तर पूर्ण झाली, पण लडाखमध्ये आता आणखी कोणकोणत्या समस्या आहेत
रिनचेन नामग्याल- आमची स्थानिक भाषा बोथी(बोधी म्हणूनही ओळखतात.) ती या प्रदेशात खूप मोठ्या प्रमाणावर बोलली जाणारी भाषा आहे. हिमाचलप्रदेश, सिक्कीम डोंगररांगांपासून थेट अरुणाचल प्रदेशपर्यंत आमची ही भाषा बोलली जाते. त्यामुळे आमच्या या भाषेला केंद्रांच्या चौतीस भाषांच्या बरोबरीचे स्थान मिळावे, अशी आमची इच्छा आहे.
आपल्याला जम्मू काश्मीर विधानसभेत पुरेसे प्रतिनिधित्व मिळाले नाही...
रिनचेन नामग्याल- जम्मू-काश्मीर राज्याचा 70 टक्के भूभाग लडाखमध्ये आहे. मात्र आमची लोकसंख्या केवळ तीन लाख इतकी आहे. म्हणजे एकूण राज्याचा विचार करता ती अगदीच नगण्य आहे. आम्ही जम्मू आणि काश्मीरमध्ये अल्पसंख्याक आहोत. जम्मू-काश्मीर विधानसभेत सर्व मिळून आमचे केवळ चार आमदार आहेत. केंद्रात एक खासदार आहे. लडाखमधील एकूण लोकसंख्येपैकी 56 टक्के लोक हे बुद्धिस्ट समाजाचे आहेत. या प्रदेशाकडे राज्याने सतत दुर्लक्ष केले हे मी आधी सांगितले आहेच. या सर्व कारणांमुळे आमच्याकडे लडाख वेगळा करण्याची मागणी कायमच करण्यात येत होती.
लडाख हा प्रदेश पर्यटन स्थळ म्हणून सर्वत्र परिचित आहे, पण याव्यतिरिक्त तुमच्याकडे कोणते उद्योग चालतात? लडाखची माणसे अर्थार्जनासाठी काय करतात?
रिनचेन नामग्याल- पर्यटन हाच आमचा मुख्य व्यवसाय आहे. याशिवाय आमच्याकडे लोक स्वतःपुरती शेती करतात. अनेक लोक सरकारी नोकर्‍यांमध्ये आहेत. आर्मीमध्ये भरती होणार्‍यांचे प्रमाण आमच्याकडे फारच मोठे आहेत. प्रत्येक घरात किमान एक माणूस सैन्यात असलेला आढळेल. सैन्यात ज्या घरातला माणूस नाही, असे घर लडाखमध्ये तुम्हाला क्वचितच आढळेल. त्यातूनच आमचा चरितार्थ चालतो.
सांस्कृतिकदृष्ट्यासुद्धा आपण जम्मू-काश्मीरपेक्षा वेगळे आहात त्याबद्दल काय सांगाल...
रिनचेन नामग्याल- आमच्याकडे मोठा सांस्कृतिक वारसा आहे. आमचे लोक अतिशय संवेदनशील आहेत. शांतिप्रिय आहेत. शेजारी जम्मू-काश्मीरमध्ये अशांतता असताना आमच्याकडे मात्र कायमच शांतता असलेली आढळते. समाजामध्ये एकजिनसीपणा आढळतो. आतापर्यंत आमच्याकडे समाजात मोठे तेढ कधीच निर्माण झाले नाही. लडाखमध्ये लोकांनी काहीतरी आगळीक केली आहे असे तुम्हाला आढळणार नाही. लडाखच्या लोकांमध्ये भारताबद्दल प्रेम आहे. भारतीय आर्मीबद्दल आस्था आहे. जेव्हा जेव्हा भारतीय जवानांना गरज पडली, तेव्हा तेव्हा लडाखी लोक स्वयंस्फूर्तीने त्यांना मदत करत आले आहेत. प्रत्येक युद्धाच्यावेळी लडाखी लोक सैन्याच्या पाठीशी उभे
राहिले आहेत.
11-8-2019

मन मिटण्याचा दुःख..

मन मिटण्याचे दुःख...

कागदाची करामत या कार्यक्रमात ज्या विविध गोष्टी मी समाविष्ट केल्या आहेत, त्यातली एक गोष्ट म्हणजे मुलांना या जगात कोणीही ढ नसतो हे सांगणे.

आपल्या शैक्षणिक व्यवस्थेत जो माणूस अभ्यासात हुशार, तो हुशार, असे एक धारणा असलेली दिसते. एक विनोद या अनुषंगाने मला आठवतो. एका विद्यार्थ्याने एकदा आपल्या शिक्षकांना प्रश्न विचारला होता, सर, कमल अभ्यासात हुशार आहे आणि विमल ढ हे खरेच. पण परवा नदी ओलांडताना कमल पाण्यात गटांगळ्या खाऊ लागली, तेव्हा विमलने तिला पाठीवर मारून किनाऱ्यावर आणली. तरीही आपण सगळे कमलला हुशार म्हणतो. हे कधीतरी बदलेल का हो...

तुम्ही आता आपल्या वर्गातल्या मुलांकडे पाहाल तेव्हा तुमच्या असे लक्षात येईल की, वर्गात पहिल्या पाचात असलेली सगळी मुले आयुष्यात यशस्वी झालेली नसतात आणि शेवटच्या पाचात असलेली सगळी मुले आयुष्यात अयशस्वी झालेली नसतात. कारण प्रत्येकाचे हुशारीचे एक क्षेत्र असते. माणूस हुशार असेल असे एक तरी क्षेत्र असते. एक माणूस सगळ्याच विषयात हुशार नसतो. तसेच वर्गात कोणीही सर्वात ढ नसतो. असलाच तर तो विशिष्ट विषयाच्या अभ्यासात ढ असतो. किंवा आपल्या एका शैक्षणिक पद्धतीत ढ असतो. म्हणून त्याला सगळ्या जीवनातून बाद करण्याची आपली जी व्यवस्था आहे, ती फारशी चांगली नाही. हेच मुलांना सांगण्यासाठी मी जिथे कुठे कार्यक्रम करतो, तिथे मुलांना प्रश्न विचारत असतो. आपल्या वर्गात सगळ्यात हुशार कोण आहे रे... कदाचित एखादा हात वरती येतो. मग मी दुसरा प्रश्न विचारतो, आपल्या सगळ्यात ढ कोण आहे रे...

मी आजवर जितके कार्यक्रम केले, त्या कार्यक्रमात कोणीही हात वरती केलेला नाही. कारण सगळ्यात ढ असा कोणीच नसतो. किंवा आपण आहोत असं कोणालाही वाटत नसतं.

याही कार्यक्रम कोणी हात वरती करणार नाही हे मला माहीत होते. मुले एकमेकांकडे पाहत होती. एकदुसऱ्याची नावे सुचवत होती.

पण एका क्षणी माझा आत्मविश्वास गळून पडला. एक मुलगी हात वरती करून, मी आहे, म्हणाली. मला क्षणभर काय बोलावं कळेना. असा अनुभव मला माझ्या कार्यक्रमात यापूर्वी कधीच आला नव्हता. मी तिच्या जवळ गेलो. तिला विचारलं, हे तुला कोणी सांगितलं... तर ढसाढसा रडत म्हणाली, आहेच मी... सगळ्यांनाच माहीत आहे...

मला तिचा केविलवाणा चेहरा पाहवेना. तिच्याशी काय बोलावं ते कळेना... पण मी एक दीर्घ श्वास घेतला. तिला म्हटलं, ऊठ, इकडे ये, जगात सगळ्यात ढ असे कोणीच नसते.

मग मी सगळ्या मुलांकडे पाहत म्हटलं, मी तुम्हाला सहज करता येणारा एक एन्व्होलोप शिकवणार आहे. कात्रीच्या वापराशिवाय, फेविकॉल, डिंक, गम यांच्याशिवाय बनवता येणारा... एखाद्या लग्नात गेलात तर प्रेझेंट देता येणारा... एखाद्याच्या वाढदिवसाला प्रझेंट म्हणून पैसे द्यायचे असतील तर ते घालून देता येतील अशा... एखाद्याला पत्र पाठवायचं असेल तर त्यासाठी वापरता येणारा...

पुढच्या पाच मिनिटांत मी मुलांना दाखवत तो एन्व्होलोप बनविला. त्या कन्येलाही बनवायला सांगितला. त्या मुलीने मी सांगितलेली प्रत्येक गोष्ट बारकाईने ऐकली आणि केली होती. कारण आता ती ढ उरली नव्हती. ती सगळ्यांच्या समोर होती. आताची सेलिब्रिटी होती. तिचा आत्मविश्वास वाढला होता. म्हणूनच असेल कदाचित मी बनवलेल्या एन्व्होलोपपेक्षा तिने उत्तम एन्व्होलोप बनवला होता. तो सगळ्यांना दाखवत मी म्हणालो, मित्रांनो, हिला आतापर्यंत असं वाटत होतं की ती सगळ्यात ढ मुलगी आहे, पण मला सांगा इतका सुंदर एन्व्होलोप बनवणारी मुलगी ढ कशी असेल. हे पाहा, मी जो बनवला आहे त्याहून अधिक नीट तिने बनवलाय.

मग तिला म्हटलं, गैरसमज काढून टाक. तू ढ नाहीस.
कार्यक्रम संपल्यावर मी त्या मुलीला म्हटलं, राहतेस कोठे...

ती म्हणाली, इथेच. मागच्या रोडवर. फुटपाथला.

मी पुन्हा निशब्द... काही क्षण काय बोलावं खलेना... मी माझ्या जवळ असलेले काही कागद त्या मुलीला देत शाळेचा निरोप घेतला.

जगात सर्वात ढ कोणी नसतो, ह्या मतावर मी आजही कायम आहे. पण असं लखलखीत खरं बोलणारे लोकही आहेत, हेही आता मला अनुभवाने पटलं आहे.

आता कोणत्याही क्षणी त्या प्रसंगाची आठवण येते. मनात कालवाकालव होते. मग मन मिटून मी दुसऱ्या कामाला लागतो. मन मिटण्याचा दुःख केवढं मोठं आहे, ते असं थोडी शब्दांत सांगता येतं?

स्टेशनच्या बाहेर बससाठी उभा होतो. बसस्टॉपवर पंधरा सोळा वर्षांचा तरुण उभा होता. तिथे आलेल्या एका नशेबाज चरशी इसमाने त्याची खोड काढली. त्यांच्यात बाचाबाची सुरू झाली.
मी मुलाला म्हटले, तू शांत राहा. त्याला जाऊ दे.
तो चरशी निघून गेल्यावर याला म्हटले, त्याला तर कशानेच काही फरक पडणार नाही. तू चांगला आहेस. तुला तुझ्या करिअरची काळजी आहे. तेव्हा तूच समजदारपणा दाखवणं अपेक्षित आहे.

चिखलात दगड मारू नये, असे जाणते लोक म्हणत, त्याची आठवण आली.

बकरू

मी नववीत शिकत होतो. बाबा पोलिसातून निवृत्त होऊन गावी आला होता. गावची जत्रा जवळ आली तशी बकरू आणायची लगबग सुरू झाली. आमचे मोठे चुलते अण्णा आणि आम्ही दरवर्षी एक बकरू घ्यायचो. पण यंदा बाबा म्हणाला, मी माझं वेगळं
बकरू घेणार.
अण्णानं मग दोन पिल्लं मागवली. चार आठ दिवस खाऊपिऊ घालून जत्रेच्या आदल्या रात्री बकरू कापायचं हा पिढ्यांपिढ्यांचा रिवाज. त्या पिल्लांमागे आम्ही मुले दरवर्षी आवडीने फिरत राहायचो. जत्रा आली की, पाव्हणे रावळे घरी येत. त्यात मोठी मौज असे. जत्रेचा तो कालावधी इतका भारी असे की दरवर्षी आम्ही जत्रेची वाट
पाहत असायचो.
अण्णानं मागवलेली पिल्लं आली आणि बाबानं त्यातल्या एका पिल्लाचा ताबा घेतला. तो सकाळ-संध्याकाळ त्या पिल्लाला घेऊन शेतावर न्यायला लागला. पार अंधारून आलं तरी तो परतेना झाला. जत्रेच्या आधीची रात्र झाली. मागच्या अंगणात अण्णानं आपल बकरू कापायला घेतलं. मदतीला मधू आला होता. त्यानं अण्णाचं बकरू कापतानाच मला फर्मान सोडलं.,  रं पोरा, तुझं बी घेऊन ये’
मी बाबाला शोधत गेलो. बाबा आला. त्याने ते अण्णाचं बकरू कापताना पाहिले. अण्णा म्हणाला, जा रं! घेऊन ये मधु पुढची
बकरी हायत.
बाबा गेला. जो आमच्या पडवीत बांधलेलं बकरं घेऊन येईल असं वाटलं होतं. पण अण्णाचं बकरू तोडून साफ करून झालं तरी बाबा आलाच नाही.
अण्णाच्या सांगण्यावरून मी बाबाला हाक दिली. तो तिकडूनचं म्हणाला, नाय कापायचं माझं बकरू.. तुम्ही आवरा.
त्यांचे ते शब्द ऐकून एकच गडबड उडाली. अण्णा म्हणाला, डोकं फिरलं की काय?
आई बाहेर येऊन म्हणाली, डोकं फिरलं व्हय. उद्या पोर आणि नातेवाईक काय तुझ्या बकर्‍याच्या तोंडाकडं बघून जत्रा करतीलं व्हय!
‘अण्णा उठा. तुम्हीच घेऊन या’
आईनं अण्णाला फर्मान सोडलं.
अण्णा उठला. बकरू आणायला गेला. तसा बाबा तरातरा चालत माडीवर गेला.
आम्ही इकडे ते बकरू कापून, तोडून, साफ करून शिजायला घातलं. अवघं घर गंधानं भरून गेलं. रात्री सगळे जेवणाला बसलो तरी बाबा माडीवरून उतरला नव्हता.
आई बोलवायला गेली, बाबा नाही.
आम्ही टम्म जेवलो.
बाबा त्या रात्री जेवला की नाही माहित नाही. पण त्या दिवसापासून बाबा शाकाहारी झाला.

कायझेन नावाची जपानी जादू रोज करा एक मिनिट व्यायाम

कायझेन ही एक एक जपानी कार्यशैली आहे. मोठमोठ्या उद्योगांनी ही कार्यशैली वापरून आपले उद्योग यशस्वी केले आहेत. त्याचप्रमाणे एकेका माणसानेसुद्धा कायझेनचा वापर करून आपल्या आयुष्यात अमुलाग्र बदल केलेला आहे.हजारो-लाखो माणसांनी कायझेनच्या वाटेने आपल्या स्वतःमध्ये अमुलाग्र बदल करून आपल्याला हव्या त्या गोष्टी मिळवलेल्या आहेत. ही कायझेनची वाट नेमकी काय आहे आणि या कायझेनच्या वाटेने कसे चालायचे, याचा आपण अगदी थोडक्यात परिचय करून घेऊ या.
निरंतर सुधारणा
कायझेन ही एक कार्यशैली आहे. अनेक जण कायझेन हे तत्त्वज्ञान आहे असे सांगतात. ते जपानी तत्त्वज्ञान असल्याचे अनेक जण सांगत असतात, पण एवढे मोठे शब्द वापरण्याची आवश्यकता नाही. कायझेन म्हणजे निरंतर सुधारणा करीत राहणे आणि त्यासाठी अगदीच छोटीशी सुरुवात करणे होय. एखाद्या कंपनीने कायझेनचा स्वीकार केला म्हणजे ती कंपनी कंपनीच्या सीईओपासून शेवटच्या कर्मचार्‍यापर्यंत प्रत्येकाला छोट्या छोट्या सुधारणांसाठी मानसिकदृष्ट्या तयार करते आणि सगळ्यांच्या सूचनांमधून योग्य त्या सूचनांचा स्वीकार करीत हळूहळू अधिकाधिक सुधारणा करीत जाते. टोयाटो या कंपनीचे याबाबतीत उदाहरण दिले जाते. कायझेनचा वापर करून नित्य छोट्या-छोट्या सुधारणा करीत टोयाटो कंपनीने आपली व्यवस्था आमुलाग्र बदलली आणि अफाट यश मिळवले. जगभरातील मोटिवेशनल आणि विविध कंपन्या उभ्या करणारे सल्लागार या टोयाटो कंपनीचे उदाहरण देत असतात. सामूहिक प्रयत्नांनी रोज छोटी छोटी गोष्ट करीत गेल्यास मोठी गोष्ट कधी साध्य होते ते कळतच नाही, असा याचा अर्थ आहे.
कायझेनची पाच तत्त्वे
कायझेनची पाच मुख्य तत्त्वे सांगितली जातात. त्यातले पहिले तत्त्व आहे. सांघिक काम. जेव्हा तुम्ही सगळ्यांनी मिळून सुधारणा करायचे ठरविता तेव्हाच तुम्ही खर्या अर्थाने सुधारणेकडे जात असता. आपली कंपनी, आपला संघ, आपली सोसायटी, आपले राज्य, आपले राष्ट्र सुधारण्यासाठी अशी सांघिक वृत्ती अत्यंत गरजेची असते. ती निर्माण केली पाहिजे, असे कायझेन सांगते. दुसरे तत्त्व आहे स्वयंशिस्त. स्वयंशिस्तीशिवाय कोणताही बदल शक्य नाही, असे कायझेनम्हणते. कायझेनचे तिसरे तत्त्व उन्नत मनोबल अर्थात तुमचा आत्मविश्वास हे होय. रोज थोडी गोष्ट पण निरंतर करत राहिल्याने आत्मविश्वास वाढीस लागतो आणि मग बदल हमखास होतो असे कायझेन मानते. आपल्या एकूण कार्यक्षेत्रात अशीच प्रगती झाली पाहिजे. त्यात सुधारणा झाली पाहिजे, असेही कायझेनचे तत्त्व आहे. सुधारणेसाठी नवनवीन पर्याय सुचवले जावेत, असेही कायझेन मानते. या पाच तत्त्वांच्या जोरावर कायझेन एखाद्या गोष्टीत, एखाद्या कंपनीत, एखाद्या माणसाला रोज थोडा थोडा करून अंतिमता मोठा बदल करू शकते.
कायझेनमध्ये स्वच्छता, सुव्यवस्था, साधनशुचिता, प्रमाणबद्धता आणि शिस्त या गोष्टींना अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. एखादी गोष्ट चुकीची घडते आहे, असे लक्षात येताच ती लक्षात आलेल्या माणसाने ताबडतोब थांबून सुधारायला हवी, असे कायझेन सांगते.
वन मिनीट प्रिन्सिपल
कायझेनचा वापर कसा करायचा, असा प्रश्न पडणे स्वाभाविक आहे. आपण विविध कामांसाठी कायझेनचा वापर करू शकतो. एक उदाहरण म्हणून आपण व्यायाम करण्याची सवय लावण्यासाठी कायझेन कसा वापरता येईल ते पाहू. दरवर्षी हिवाळा आला की, सुट्टी मिळाली की किंवा पाऊस सुरू झाला की, सकाळी फिरायला जाण्याचा, सकाळी रोज व्यायाम करण्याचा, जिममध्ये जाण्याचा संकल्प आपण करीत असतो. बहुदा हा संकल्प तडीस जात नाही. कायझेनअसे म्हणते की, आपल्या मनावर अशा कोणत्याही संकल्पाचा मोठा ताण येतो आणि अशाप्रकारे कोणताही ताण आला की मनाची स्वाभाविक प्रतिक्रिया अशी असते की, तो ताण दूर करावा. मग विविध कारणे पुढे करीत आपण ते करणे टाळतो आणि ताण दूर करतो. कायझेन नेमके हेच सांगते की, असा ताण येऊ नये, अशा पद्धतीने कामाला लागा.
कोणत्याही दिवशी व्यायाम करण्याचा संकल्प करा आणि त्या दिवशी किमान एक मिनिट व्यायाम करा. त्यानंतर ठरलेल्या विशिष्ट वेळेला घड्याळाचा आलार्म लावून घ्या. आलार्म होताच व्यायाम करायला सुरुवात करा. आता तुम्हाला दिवसातील 14 40 मिनिटांनी पैकी फक्त एक मिनिटं व्यायाम करायचा असल्याने मानसिक ताण येणार नाही. फक्त एक गोष्ट कटाक्षाने पाळली पाहिजे, आलार्म झाला की व्यायाम सुरू. त्यात खंड पडता कामा नये. सातत्याने तुम्ही असे करीत राहिलात की तुमच्या मनाला त्याची सवय होऊन जाते. तुम्हाला माहीतच असेल की कोणतीही सवय सहजासहजी सुटत नाही. त्यामुळे सतत काही दिवस निरंतर एक मिनिटाचा व्यायाम करा. असे एकवीस दिवस केल्यावर तुमचा आत्मविश्वाससुद्धा वाढीस लागेल. मग या एक मिनिटाची तीन किंवा पाच मिनिटे करा. आता तुम्हाला सवय झालेली असेल. त्यामुळे तीन किंवा पाच मिनिटे व्यायाम करणे अवघड वाटणार नाही. त्याचा मनावर ताण येणार नाही. असे करत हळूहळू हा वेळ वाढवत न्या. तीन मिनिटे किंवा पाच मिनिटे या वेळेवर काही दिवस कायम राहा. मग अपेक्षित असलेला एक तास, दीड तास वेळेपर्यंत व्यायाम वाढवत न्या. असे केल्याने त्याची सवयच लागेल आणि कोणतीही सवय एकदा लागली की ती सुटत नाही, हे तर आपल्या सगळ्यांनाच माहीत आहेच.
सातत्य टिकविणे सोपे झाले
जपानमध्ये या कायझेनचा शोध लागल्यावर माणसाच्या आयुष्याला जबरदस्त कलाटणी देणारे एक तत्त्वच हाती आले. या कायझेनचा अर्थ आहे, शहाणपणाने केलेला बदल, येथील काई म्हणजे बदल आणि झेन म्हणजे शहाणपण. झेनकथांबद्दल आपण ऐकले असाल. त्या सगळ्या शहाणपणाच्या कथा आहेत. त्यातलेच हे झेन होय. मकाई इमाई यांनी वन मिनिट प्रिन्सिपलचा शोध लावला. मग जपान या तंत्राच्या सहाय्याने यशाचे शिखर गाठणारा देश ठरला. कोणत्याही गोष्टीत यश मिळवायचे असेल तर सातत्य महत्त्वाचे असते आणि हे सातत्य तर टिकवणे अवघड असते. वन मिनिट प्रिन्सिपलमुळे सातत्य टिकविणे सोपे झाले. एक मिनिट काम करायचे म्हटल्यावर माणूस ते सातत्याने करू लागला. त्याला त्याचा त्रास होईनासा झाला आणि हळूहळू त्याला त्याची सवय लागली. त्याचा आत्मविश्वास वाढला आणि म्हणताम्हणता मग वेळ वाढवत नेला, तरी त्याची सवय मोडली नाही. असे म्हणतात प्रत्येक दिवशी निश्चित वेळी, फक्त एक मिनिट, एखादी गोष्ट तुम्ही करीत राहिलात की तिची तुम्हाला सवय होते. वन मिनिट प्रिन्सिपल नेमके हेच सांगते. या वन मिनिट प्रिन्सिपलचा वापर करून तुम्ही रोज एका पुस्तकाचे एकच पान वाचायला सुरुवात केली, तर लवकरच पुस्तक वाचून होईल. शिवाय वाचनाची सवय लागेल. रोज एकच सूर्यनमस्कार घालायला ठरवलात तर सूर्यनमस्कार घालायची सवय लागेल. रोज एक योगासन करायचे ठरविले तर लवकरच योगासनांमध्ये तुम्ही प्रवीण व्हाल. रोज एक मिनिट ध्यानधारणा करायची ठरवलात तर लवकरच ध्यानधारणेची तुम्हाला सवय लागेल. रोज एक स्पेलिंग पाठ केला तर वर्षाला 365 स्पेलिंग पाठ होतीलच, पण तुम्हाला अधिक स्पेलिंग पाठ करावी वाटतील. त्याची तुम्हाला सवय लागेल. रोज एकच पॅरेग्राफ सुंदर हस्ताक्षरात लिहिलात, तर तुमचं हस्ताक्षर संदरह होईल. ह्या एका मिनिटाच्या सवयीचा केवढा मोठा परिणाम होऊ शकतो, याची तुम्ही कल्पना करू शकाल. झेन असं सांगतो की एकवीस दिवस जर तुम्ही सातत्य टिकू शकतात, तर तुम्ही आयुष्यभर ते टिकवू शकता. तेव्हा तुम्हाला अभिप्रेत असलेलं काम एक मिनिटासाठी करायची सुरुवात तुम्ही कधीपासून करत आहात?
कायझेनच्या वाटेने जात आपण स्वतःमध्ये, आपल्या मुलांमध्ये, आपल्या शाळा-कॉलेज, संस्था, कंपन्या, सोसायट्या, उद्योग, गाव, राज्य यांच्यात ही सहज बदल करू शकतो.

कथा... सांगू या... ऐकू या...

गोष्ट ऐकायला आपल्या सगळ्यांनाच आवडते. आपलं बालपण आजी-आजोबांनी सांगितलेल्या गोष्टी ऐकण्यातच गेलं. या गोष्टींमधून आपल्या बालमनावर संस्कार झाले. रात्री झोपण्यापूर्वी आजीच्या कुशीत जावे... आजी गोष्ट सांगणार, म्हणून तिला आग्रह करावा आणि मग आजीने रोज नवी गोष्ट सांगावी असे ते दिवस होते. विभक्त कुटुंब पद्धतीमुळे घरात आजी-आजोबा नाहीत. त्यामुळे मुलांच्या जगण्यातली गोष्ट हरवली.
आटपाट नगर होतं... किंवा एक राजा होता. त्याला दोन राण्या होत्या... किंवा कोणे एके काळी असं घडलं... असं म्हणून सुरू होणारी गोष्ट... त्यात आमची पिढी रमली आणि रमतगमत मोठी झाली. आज मात्र गोष्ट आपल्या आयुष्यातून हद्दपार झाली की काय, असं वाटावं अशी स्थिती आहे
यू-ट्युबसारख्या माध्यमातून खरेतर आता आपल्याला हव्या तेव्हा आणि हव्या तेवढ्या गोष्टी ऐकायला आणि ऐकवायला मिळू शकतात. पण ‘गोष्ट’ ही महत्त्वाची गोष्ट आहे हेच कदाचित आपण अलीकडच्या काळात विसरून गेलो आहोत.
मुलांसाठी काम करीत असताना मला ही गोष्ट प्रकर्षाने जाणवत आली आहे. कार्यक्रमाच्या दरम्यान एखादी गोष्ट सांगू लागलो की, मुलं आणखी सांगा म्हणतात. मला ते शक्य नसतं, पण वाईट वाटत राहतं की, ही मुलं गोष्टीची उपाशी आहेत. म्हणूनच गेली काही वर्षे ‘आम्हालाही मुलांसाठी काही करायचं आहे’, असे म्हणणार्‍या प्रत्येकाला मी सांगतो, जवळच्या शाळेत जा आणि मुलांना गोष्टी सांगा.
गोष्ट ऐकायला फक्त मुलांनाच आवडते असे नाही, मोठ्या माणसांनाही गोष्टी आवडतात. म्हणूनच तर कथा-कादंबर्‍यांचा वाचकवर्ग मोठा आहे. कथाकथनाचे कार्यक्रमही अनेकदा होत असतात. आपल्याकडे त्याची मोठी परंपरा आहे. अलीकडच्या काळात त्याचे प्रमाण कमी झाले हे खरं, पण आपला कथाकथनाचा इतिहास मात्र चांगलाच मोठा आहे
काही महिन्यांपूर्वी साठ्ये महाविद्यालयात ‘कथा-कट्टा’ एक नावाचा कार्यक्रम ऐकायला मिळाला. कथाकट्टा हा एक असा उपक्रम आहे, जो भाषा वाचवू पाहतो आहे. या लोकांना आपल्या सगळ्या प्रादेशिक भाषा जिवंत राहाव्यात असे वाटते आणि भाषांचं रक्षण करण्याचा एक मार्ग म्हणून त्यांनी कथाकथनाला सुरुवात केली आहे. जागोजागी जाऊन हे लोक लोकांना गोष्टी सांगतात. त्यातलाच एक कथाकथनाचा कार्यक्रम मला ऐकायला मिळाला. सदाहत हसन मंटो या उर्दूतील महान कथाकाराच्या काही कथा त्यांनी या कार्यक्रमात सादर केल्या. कार्यक्रमाच्या पूर्वी मधुरा अभ्यंकर म्हणाली, ‘भाषा जतन करण्याचा हा एक मार्ग आहे म्हणून आम्ही हा उपक्रम चालवतो आहोत. जमिल हे लेखक याचे प्रमुख आहेत आणि त्यांच्याबरोबर इतर कार्यकर्ते कथाकथन करतात.’
मी ऐकला तो कार्यक्रम उर्दूतील कथांचा होता. हिंदुस्तानी बोली म्हणतात त्या बोलीतील  सदाहत हसन मंटो  यांनी लिहिलेल्या कथा त्यांनी वाचल्या. पण त्यांनी असं भाषेचं बंधन घालून घेतलेलं नाही. सगळ्यातच प्रादेशिक भाषांमधून कथाकथन व्हावं आणि त्यातून आपली भाषा जोपासली जावी यासाठीचा त्यांचा हा उपक्रम असल्याचे ते सांगतात.
खरे तर आपणही आपल्या भाषेसाठी आणि आपल्या लोकांसाठी असे कथाकथनाचे छोटे-मोठे प्रयोग करू शकतो. आपल्याकडे कथालेखनाची मोठी परंपरा आहे. आजही अनेक सशक्त कथाकार कथा लिहीत आहेत. त्यातल्या कथा घेऊन त्यांचे अभिवाचन केले तर लोकांना ते नक्कीच आवडेल. आपल्या महाविद्यालयांनी, विविध सांस्कृतिक संस्थांनी... एवढेच काय आपल्या सोसायट्यांनीही असा एखादा वाचकांचा गट करून कथा सांगायला सुरुवात करायला काहीच हरकत नाही. सांगणारे आले की ऐकणार येतीलच. मग त्या कथेच्या निमित्ताने आपली भाषा, आपली संस्कृती, आपलं जगणं टिकून राहील. प्रवाही होईल. संवर्धित होईल. आपल्या भाषा आणि जगणे इंग्रजीखाली चिरडून जाऊ नये यासाठी अनेक गोष्टी कराव्या लागणार आहेत. त्यातली ही एक अत्यंत चांगली, लोकांना हमखास आवडणारी आणि भाषा टिकवून ठेवायला अधिक सोयीस्कर ठरणारी गोष्ट आहे. म्हणून आपण सगळ्यांनी कथा सांगू या. ऐकू या. त्यामुळे आपली संस्कृतीच केवळ टिकणार नाही तर तिच्या कथा पुन्हा पुन्हा सांगितल्या जातील. तिच्यात कथा पुन्हा पुन्हा घडत राहतील. आपल्यासाठी आणि आपल्या येणार्‍या पिढीसाठी ते फारच मोलाचे असेल.

दिवेकर, दीक्षित... आता देशमुख....... वजन घटवण्याची नवी सोपी पद्धती

(वैभव बळीराम चाळके, दै. नवाकाळ, 2 जून 19)
आहारतज्ज्ञ ऋजुता दिवेकर यांनी वजन घटवण्यासाठी थोड्या थोड्या वेळाने थोडे थोडे खात राहण्याचा सल्ला दिला होता. हिंदी चित्रपटसृष्टीपासून सुरू झालेला वजन घटवण्याचा हा नवा फंडा चांगलाच गाजला. त्यानंतर दिवसातून फक्त दोन वेळ जेवा असे सांगत जगन्नाथ दीक्षित यांनी नवा प्लॅन लोकांसमोर ठेवला. त्यालाही चांगलीच लोकप्रियता मिळाली. आता डॉ. तनवीर देशमुख यांनी आणखी एक नवा प्लान आणला आहे. तो समाजात लोकप्रिय होऊ लागला आहे. राहुरी येथे प्रॅक्टिस करणारे डॉ. तनवीर देशमुख यांचा हा नवा डाइट प्लान नेमका कसा आहे, हे आम्ही त्यांच्याकडूनच विस्ताराने जाणून घेतले.

40 दिवसात तब्बल 18 किलो
इतके वजन कमी केले

डॉक्टर सांगतात, माझे स्वतःचे वजन तब्बल एकशे दोन किलो होते. ते कमी करण्यासाठी मी अनेक गोष्टी केल्या. ज्यांनी ज्यांनी जे जे सांगितले ते ते करून पाहिले. पण वजन कमी झाले नाही. फार तर एखाद किलो वजन कमी होत होते. त्यासाठीसुद्धा दोन-दोन महिने तो विशिष्ट डायट पाळावा लागत होता. मग मी स्वतः वजन का वाढते, याचा अभ्यास करायला सुरुवात केली. वजन वाढण्याची कारणे शोधली. मग 40 दिवसात तब्बल 18 किलो इतके वजन कमी केले.

कमी खाल्ले तरी शरीरात
जास्त कॅलरीज जातात

सर्वसाधारण भारतीय माणसाला चोवीस तासांसाठी साधारणपणे दोन हजार कॅलरीज लागतात.  आपण मात्र आपल्या आहारात 4000 ते 5000 कॅलरीज घेत असतो. वजन कमी करू इच्छिणारे लोक कमी खातात, पण त्यांचे खाणे अधिक कॅलरीज युक्त असते. त्यामुळेच कमी खाल्ले तरी शरीरात जास्त कॅलरीज जात असतात. आपण कमी खातो, पण काय खातो त्याकडे पाहत नाही. म्हणून मी सांगतो की, उपाशी राहण्याची गरज नाही. शरीरात कॅलरीज कमी जातील, असे पाहा. तसे केल्याने वजन सहज कमी होते. वजन कमी करायचे म्हणजे शरीरात जाणार्‍या कॅलरीज कमी करायच्या, एवढे सूत्र लक्षात ठेवा. कमी कॅलरीज असलेला आहार पोटभर घ्या. आता हे कॅलरीजचे गणित कसे ते प्रथम समजून घेतले पाहिजे. सर्व प्रकारच्या भाज्या या कमी कॅलरीज असणार्‍या असतात. म्हणजे शंभर ग्रॅम हिरवी भाजी घेतली तर त्यात 20 कॅलरीज असतात. त्याउलट ते साखर, तळलेले पदार्थ घेतले तर 100 ग्रॅम मध्ये तब्बल 900 कॅलरीज असतात. म्हणजे तुम्ही वजन कमी करण्यासाठी इतर आहार कमी केला, पण त्याच दिवशी चार गुलाबजाम खाल्लात तर उपयोग होणार नाही. कारण गुलाबजाममध्ये शंभर ग्रॅममध्ये तब्बल 900 कॅलरीज असतात. म्हणून तुम्हाला जर वजन कमी करायचे असेल तर सर्वप्रथम साखरेचा त्याग करा. चहा पूर्ण सोडून द्या.
नाश्त्यामध्ये फळे खा
नाश्त्यामध्ये फळे खा. सर्व प्रकारची फळे चालतील. बीट, सफरचंद, डाळिंब, केळे अशी सर्व प्रकारची फळे चालतील. ही सगळी फळे मिक्सरमध्ये वाटून घ्या. त्यात साखर टाकू नका. वाटलेली ती फळे सर्व चौथ्यासहित खा. तुम्हाला हवे असेल तर या मिश्रणात अर्धा ग्लास दूध टाका. म्हणजे ते थोडे पातळ होऊ शकेल. पोटभर हा आहार घ्या. म्हणजे भुकेचा प्रश्न मिटेल आणि कॅलरीज कमी जातील.
दुपारच्या जेवणात भाज्या
दुपारच्या जेवणाचासुद्धा आपण नीट विचार केला पाहिजे. आपल्या आहारामध्ये कार्बोहायड्रेट फार मोठ्या प्रमाणात असतात. ते शरीराला फारशी ऊर्जा देत नाहीत. शिवाय ते पचनाची गती मंद करीत असतात. म्हणून आपण आपल्या आहारातून कार्बोहायड्रेट कमी केले पाहिजेत. पोळी किंवा चपाती यातून कार्बोहायड्रेट शरीरात जात असतात. म्हणून दुपारच्या आहारात चपाती बंद करा. बाजरी, ज्वारी यांची भाकरी हीसुद्धा कार्बोहाइड्रेटसंपन्न असते. म्हणून बाजरी किंवा ज्वारी यापैकी एका धान्यापासून बनवलेली अर्धी भाकरी दुपारी घ्या. अर्ध्या भाकरीने पोट कसे भरेल, असा प्रश्न तुम्हाला पडू शकतो. त्याचा विचार आपण केलेला आहे. या अर्ध्या भाकरीसोबत खाण्यासाठी पुरेशी हिरवी पालेभाजी करून घ्या. त्यासोबत कोबी, पालक, काकडी, गाजर, फळे यांचे सलाड करून घ्या. तुमची अर्धी भाकरी खाऊन झाली की मग पोट भरेपर्यंत ही शिजवलेली हिरवी पालेभाजी आणि सलाद खा. उपाशी राहू नका. भरपेट खा.

संध्याकाळच्या नाश्त्याच्या
वेळेला उसाचा रस प्या

संध्याकाळच्या नाश्त्याच्या वेळेला उसाचा रस प्या. अगदी चार-पाच ग्लास प्यायलात तरी चालेल. टोमॅटो हा कमी कॅलरीज असलेला पदार्थ असल्याने नाश्त्याच्या वेळी तुम्ही तुम्हाला हव्या तेवढ्या प्रमाणात टोमॅटो खाऊ शकता. शंभर ग्रॅम टोमॅटोमध्ये केवळ सात ते आठ ग्रॅम कॅलरीज असतात.

रात्री प्रोटीनयुक्त आहार घ्या

आता रात्रीच्या आहाराचा विचार करू. तुम्ही शाकाहारी असाल तरीही तुम्हाला रात्री प्रोटीनयुक्त आहार घेतला पाहिजे. त्यासाठी सर्व प्रकारच्या डाळी घ्या. त्या कुकरला लावा. त्यामध्ये आले, लसूण आणि गायीचे तूप आणि तुम्हाला हवा तो मसाला हव्या त्या प्रमाणात टाका. त्या डाळी चांगल्या शिजवून घ्या. तेल मात्र वापरू नका. या डाळी चांगल्या शिजल्या पाहिजेत. त्यासाठी कुकरला आठ ते दहा शिट्ट्या होऊ द्या. रात्रीच्या जेवणात पोळी किंवा भाकरी घेणे पूर्ण वर्ज्य करा. दिवसभरातील या आहारातून तुमच्या शरीराच्या सर्व पोषणमूल्यांच्या गरजा पूर्ण होतील.
चार अक्रोड आणि चार बदाम
रात्री चार अक्रोड आणि चार बदाम पाण्यात भिजायला घाला. सकाळी ते खा. न भिजवलेले अक्रोड किंवा कसे बदाम खाऊन शरीराला फायदा होत नाही. ते तसेच शरीरातून बाहेर फेकले जातात.
तेलाविषयी जागरूक व्हा
तेलाविषयी थोडे जागरूक व्हा. जेवढे तेल कमी खाल तेवढे वजन घटवण्यासाठी चांगले ठरते. आज बाजारात चांगल्या कंपनीचे चांगले तेल 110 ते 120 रुपये लिटरने उपलब्ध आहे. तुम्ही घाण्यावर जर शेंगदाणे घेऊन गेला तर तीन किलो शेंगदाण्यापासून एक लिटर तेल निघते. 80 रुपये किलो असा शेंगदाण्याचा भाव धरला तर एक लिटर शेंगदाणा तेलासाठी तीन किलो शेंगदाणे म्हणजे तब्बल 225 ते 240 रुपये इतका खर्च येतो. असे असताना बाजारात शेंगतेल 110 ते 120 रुपये किलो कसे काय, असा प्रश्न उपस्थित होऊ शकतो. ते तसे मिळते, कारण त्या तेलामध्ये विविध केमिकल आणि पामतेलाचा वापर केलेला असतो. म्हणून मी सांगत असतो की, असे तेल ही अत्यंत खराब गोष्ट आहे. पिशवीतले तेल नको. रिफाइंड तेल नको. तेल वापरायचे झाले तर नैसर्गिक पद्धतीने काढलेले घाण्यावरचे तेल वापरा. गाईचे तूप सगळ्यात चांगले. तेही प्रति माणशी चार चमचे यापेक्षा जास्त नको.

सकाळी उठल्यावर

सकाळी उठल्यावर एक चमचा जिरेपूड, आल्याच्या चार कापा, दालचिनीची पूड चिमूटभर, सात पाकळ्या लसूण (तीही दगडावर ठेचलेली), दीड ग्लास पाण्यात टाकून घ्या. हे पाणी चांगले उकळवून घ्या. साधारण निम्मे होईपर्यंत ते उकळा. आटलेले पाणी बशीत घ्या. त्यात मध व लिंबू पिळा. त्याचे सेवन करा. हा चहाचा एक पर्यायच आहे. वजन कमी करण्यासाठी अत्यंत उपयुक्त आहे. या पेयांमुळे मेटाबोलिक हालचालींना वेग येतो. शरीरातील चरबी जळून जाण्यास मदत होते.
कोमट पाण्यामध्ये केलेले लिंबूपाणी तुम्हाला हवे तेव्हा पिऊ शकाल. भात मात्र पूर्ण टाळला पाहिजे. गव्हाच्या पिठाची पोळी टाळली पाहिजे. कधी खावी असे वाटलेच तर दुपारी एक पोळी घ्यावी.

आठवड्यातून एकावेळी सुट्टी

आठवड्यातून एकावेळी सुट्टी घ्या. त्यावेळी तुम्हाला हव्या त्या हॉटेलात जाऊन तुम्हाला हवे ते पदार्थ खा. महिन्यामध्ये असे चार दिवस तुम्ही सुट्टी घेऊ शकाल.  त्याप्रमाणे याच दिवसातील एका वेळी तुम्ही तुमच्या आवडत्या हॉटेलात तुमचा आवडता पदार्थ हवा तेवढा खाऊ शकाल, मात्र आठवड्यातले उरलेले साडेसहा दिवस आपला डायट प्लान व्यवस्थित पाळला पाहिजे. या डायट प्लानचे शंभर टक्के पालन केल्यास 100% रिझल्ट मिळेल. आपले वजन कमी होईल. महिन्याकाठी 14 ते 16 किलो वजन कमी करणे या डायटमुळे शक्य आहे.

मी चालत नाही
व्यायाम करीत नाही

मी 40 दिवसात 18 किलो वजन कमी केले. मी चालत नाही. व्यायाम करीत नाही. सकाळी दहा वाजल्यापासून रात्री नऊ वाजेपर्यंत ओपीडीमध्ये असतो. अनुलोम-विलोम सारखा व्यायाम प्रकारसुद्धा मी करत नाही. तरीही सध्या माझे वजन कमी करून स्थिरावले आहे. याआधी वजन कमी करण्यासाठी मी खूप धावलो आहे. चाललो आहे. व्यायाम केला आहे. पण चुकीच्या आहारामुळे माझे वजन हे सारे करूनसुद्धा घडले नव्हते. गाईचे दूध हळद टाकून पाहिजे तेव्हा, पाहिजे तेवढे घेऊ शकता. मी स्वतः आठवड्यातून एक दिवस जे हवे ते खातो. कधी लग्नवगैरे कार्यक्रमात गेलो तर तेवढा वेळ अपवाद करतो.

21 हजारांची औषधे फुकट गेली

असे केल्याने वजन नक्कीच कमी होईल. औषधांची गरज पडणार नाही. मी अनेक प्रकारे प्रयत्न केले. खर्च केला. व्यायाम केला. फायदा झाला नाही. मात्र या फ्लॅनने माझे वजन घटले. मी एका कंपनीची तब्बल 21 हजारांची औषधे खाल्ली होती. फारसा फरक पडला नव्हता. मी खूप खर्च केला. तुम्ही तसा खर्च करु नका. तुम्ही खर्चाशिवाय आपले वजन कमी करू शकाल. अर्थात त्यासाठी मनाचा ठाम निर्धार करायला हवा. तुम्हाला जर या प्लॅनवर विश्वास असेल तरच हा प्लॅन सुरु करा. एक महिन्यात फरक पाहा. एक महिन्यानंतर मला येऊन आपल्याला किती यश मिळाले याची कल्पना द्या.
डॉ. तनवीर देशमुख यांनी सांगितलेला हा नवा प्लॅन अमलात आणून आपल्याला औषधाशिवाय जर आपले वजन आटोक्यात आणता आले तर ते एक वरदानच ठरावे. डॉ. देशमुख यांनी कोणतेही अघोरी उपाय सांगितलेले नाहीत. कदाचित पुढच्या काही महिन्यात हा डायट प्लॅन आणखी लोकप्रिय होऊन जाईल.
संपर्क- 8605 606 664

स्वर्गसुख

कथा स्वर्गसुख

त्यावेळी मी त्या तिघींच्या चेहऱ्यावरून स्वर्गसुख ओसंडून पाहताना पाहिलं....

 काही काही गोष्टी अशा असतात, ज्या कुठे घडल्या, किती वाजता घडल्या आणि नेमक्या कोणत्या माणसाबरोबर घडल्या हे महत्त्वाचं नसतंच मुळी. तसंच याही गोष्टीचं आहे असं मला वाटतं.

जुलै की ऑगस्टचा महिना होता. तुम्ही जुलैच म्हणा हवे तर. २६ जुलै असं म्हटलात तरी चालेल सोयीसाठी… स्थळ शहरच होतं. आपण मुंबई समजू तुमच्या सोयीसाठी.

मी ऑफिसला सुट्टी घेतली होती. एका नातेवाईकाला भेटायला गेलो होतो. पाऊस वाढायला लागला, म्हणून ­आम्ही घाईगडबडीत निघालो. येताना आधी शेजारी फोन करून मुले पोहचली का चौकशी केली. दोन्ही मुलं कॉलेजातून वेळेवर घरी परतली होती. मोबाईल नव्यानेच घेतला होता मी. त्यावर माझी बायको रंजना मुलांशी चांगली पंधरा मिनिटे बोलली. मुलाला बाहेर जाऊ नकोस, टीव्ही लावू नको, गॅस लावू नकोस, जेवण मी आल्यावर करते वगैरे वगैरे.

बाहेर सर्वत्र पाणीच पाणी झालं होतं. छत्र्या उघडलेल्या होत्या, पण अंगावर बोटभर जागाही सुखी नव्हती. अवघे ओलेचिंब झालो होतो. पाण्यातून पाय उचलत नव्हते, तरी मी रंजनाला, पटपट चल, शक्य तेवढ्या लवकर पाय उचल, म्हणून सांगत होतो. शेवटी ती वैतागली म्हणाली, काटनचा परकर घातलाय, तो चिकटून बसलाय आत. खाली पाण्यामुळे आणि वर परकरमुळे पायाला बेड्या पडल्यासारखे झालंय. मी म्हटलं, जरा हळू बोल, आजूबाजूला लोक चालताहेत याचं भान ठेव. ती म्हणाली, कोण ऐकतंय, ज्याला त्याला कधी घर गाठतो झालंय. त्यात या पावसाचा आवाज... आणि कुठं अश्लील बोलले मी?

बरं! बाई! मी चुकलो, मी चुचकारत म्हणालो, मला माफ कर... पण पाय उचल. जाईपर्यंत किती वाजताहेत कुणास ठाऊक !

साधारण सात मिनिटांच्या अंतरासाठी वीस-पंचवीस मिनिटे खर्च केल्यावर आम्ही स्टेशनात पोहचलो. माझा पास होता. तिचं रीर्टन तिकीट काढलं होतं. स्टेशनात शिरण्यापूर्वी मी तिचं तिकीट आहे ना खिशात, याची खात्री केली. गर्दीतून वाट काढत स्टेशनात पोहचलो.

स्टेशनातली गर्दी पाहून भर पावसात, पाण्यानं निथळत असताना घाम फुटायची वेळ आली. इंडिकेटर बंद होते. माणसांनी  प्लॅटफार्म पूर्ण भरलेला. तसेच निथळत हात चोळत  उभे राहिलो. बायकोने पदर अंगाभोवती गुंडाळून घेतला. अर्धा तास उलटला तेव्हा एक गाडी मुंगीच्या गतीने स्टेशनात आली. पण गाडीत चढणे दूर, गाडीच्या आसपासही आम्हाला फिरकता आले नाही. गाडी आली तशीच हळूवार निघून गेली. शेकडो माणसं अगतिकतेने तिच्याकडे पाहत होती. त्यात आम्ही दोघे. बायकोला घेऊन आता या वेळी, अशा भरलेला गाडीतून शिरणे, केवळ अशक्य हे कळून आल्यामुळे मी विचारात.

म्हणता म्हणता तास दीड तास झाला. पाऊस अखंड पडत होता. एक दोन गाड्या येऊन गेल्या. त्या गाड्यांमध्ये चढण्याचा विचार सोडा, त्या गाड्यांमध्ये चढण्याचा विचार करण्याचंही धाडस झालं नाही माझं. दुकानदारांनी दुकानं बंद केली. ट्रॅकवर पाणी चढलं. काही लोक बस मार्गाने जायला स्टेशन बाहेर पडले. ज्यांना बसने जाणं शक्य नव्हते, ते केविलवाण्या चेहेऱ्याने पाऊस थांबण्याची आणि रेल्वे सुरू होण्याची वाट पाहत थांबले.

आमच्या हिने पुन्हा शेजारी फोन केला. मुलीला कुकर लावायला सांगितला. मुलाला पुन्हा एकदा बाहेर न जाण्याची ताकीद दिली. तेवढ्यात एक बाई रंजना जवळ येऊन तिला म्हणाली, एक फोन करू का? इथं कुठं पीसीओही नाही.

तिने तिला फोन दिला. माझ्याकडे फोन करत तिने फोन लावून देण्याची विनंती केली. मी तिच्या घरचा फोन लावला. रिंग वाजल्यावर तिला दिला. ती बाई, मी सुखरूप आहे वैगेरे बोलली. काळजी करू नका, खूप माणसे आहेत म्हणाली.

आता अंधार पडू लागला होता. पाऊस आणि अंधार उतरोत्तर वाढतच गेला. पाणी ट्रॅकवरून प्लॅटफार्मवर चढलं. हळूहळू पाणी आणखी वाढलं तसे लोक जिन्याकडे सरकले. एकेक पायरी वर चढू लागले. शेकडो माणसं असह्य ताणाने ताणलेली. काही जण त्या ताणातही हसायचा प्रयत्न करत होते. मघाशी फोन मागणारी बाई आता रंजनाबरोबर गप्पा मारू लागली.

हळूहळू पाऊस वाढत गेला. प्लॅटफार्मवरचे लोक विरळ झाले. पाण्याचा जोर वाढला तसे सगळेच हळूहळू प्रथम जिना... मग ब्रिजवर चढले. पाणी म्हणता एकेक पायरी पादक्रांत करत होते.

मी रंजनाला घेऊन सरळ ब्रिजवर गेलो. एका बाजूस जाऊन उभे राहिलो. मघाशी तिच्याशी बोलणारी बाईही सोबत होतीच. ट्रॅक पाण्याखाली गेले होते. प्लॅटफार्मही पाण्याखाली होता. पाण्याचे हजार हत्ती मनसोक्त झुलत होते. खांबाना... भिंतीना धडका देत होते. लोकांमध्ये आता टेन्शन वाढलं होतं. मुलं, पालक, नातेवाईक घरी काळजी करत होते आणि इथे शेकडो लोक अडकून पडलेले. काय करावं तेच कळेना.

अनेक पुरुष पायऱ्यांवर बसले. दोन-चार तास उभे राहून आम्ही हैराण झालो होतो. शेवटी ब्रिजवर जरा बरी जागा पाहून बसलो. म्हणता म्हणता ब्रिजवर उभ्या माणसांनी बैठक मारली. रात्र बरीच झाली होती. पाऊस सुरूच होता. आता किती वेळाने सुटका होईल सांगता येत नव्हते.

दोन्ही बाजूने अथांग पाण्यात उतरणाऱ्या ब्रिजवर साधारण शे-दीडशे माणसं एकाकी अडकून पडलेली. अर्थातच त्यांची कुणाला फिकीर नव्हती. कारण सगळं शहर पाण्याखाली होतं आणि जागोजागी माणसं अडकली होती.

रात्रीचे दीड दोन वाजले असतील... रंजना आणि त्या बाईकडे दुसरी एक बाई आली. ती त्या रंजनाच्या मैत्रिणीच्या कानात काहीतरी बोलली. मग ती मैत्रीण रंजनाच्या कानात बोलली. मघाशी तिच्या एकटीच्या चेहऱ्यावर ताण होता. आता तो रंजना आणि तिच्या मैत्रिणीच्या चेहऱ्यावर उतरला. रंजना म्हणाली, बसा ना इथे... सोबत कुणी आहे का? 

नाही... त्या बायकांबरोबर बसले होते तिथे... त्यांना सांगितलं तर कुणी काही लक्षच देईना, गप्प बस म्हणतात...

थांब काही तरी उपाय निघेल, रंजना तिला म्हणाली, मग माझ्याकडे सरकत म्हणाली, तिला बाथरूमला लागलेय जोरात. हैराण झाली आहे. काय करता येईल?

मी म्हटलं, पाहतो,

मी उठलो. ब्रिजचं अवलोकन केलं. काहीच मार्ग सापडेना

एवढ्या ब्रिजवर शे-दीडशे माणसं बसली होती. त्यात सगळ्या पायऱ्यांवर तरुण मुलं बसली होती. काही बाया आणि मुलीही होत्या. पण जिथे बाई-माणसाला मोकळ्याने सुटका करून घेता येईल, अशी जागाच दिसेना कुठे.

मी निराश होऊन परत फिरलो. त्या बाईचा केविलवाणा चेहरा पाहून कुठेच संधी नाही हे शब्द माझ्या तोंडातून फुटेनात. मी रंजनाला म्हणालो, अवघड आहे. दोन शब्द बोलताना माझा कंठ दाटला उगाचच. रंजनाला माझ्या भरून आलेल्या आवाजाचं कारण कळलं असावं, पण चेहरा केविलवाणा करून ती म्हणाली, मलाही...

मला काय करावं तेच कळेना.

रंजनाची ती पहिली मैत्रीण आणि दुसरी मैत्रीण दोघी आपापसात काहीतरी बोलत होत्या. जीवघेण्या आजारानं आजारी असलेल्या मुलांच्या आया बोलतात तशा... अगतिक.

हिला पण.. दुसरी मैत्रिण रंजनाला म्हणाली.

माझंही तेच आहे... पण करणार काय?

दुसरी मैत्रीण मघाशी अवघडत आही होती, पण आता तिच्या चेहऱ्यावर लाज कमी भीती जास्त दाटून आली होती. ती थेट माझ्याकडे पाहत म्हणाली, भाऊ, काय करूया...

तिच्या थेट प्रश्नानं मी बावरलो. मी उत्तर तरी काय देणार होतो! तिचा चेहरा असा केविलवाणा होता की या क्षणी तिच्यासाठी देहाची कातडी करून आडोसा करता आला असता तरी केला असता मी.

जरा... जरा थांबा... काहीतरी मार्ग निघेल, मी म्हणालो.

ती मांडी घालून बसली होती ती उकडवी बसली. रंजनाने तिचा हात धरला. शेजारच्या एका काकांनी रंजनाकडे पाहत विचारलं, तब्येत ठीक नाही का?

रंजना म्हणाली, नाही... गार वाटायला लागलंय तिला!

मग ते काका झुलणारे हत्ती बघण्यात गर्क झाले.

गार तर आम्हा सगळ्यांनाच वाटत होतं. पाण्यातच तर बसलो होतो आम्ही. मी आणखी एक प्रयत्न म्हणून ब्रिजच्या इकडच्या टोकापासून तिकडच्या टोकापर्यंत चक्कर टाकायला उठलो. आशेचा अंधुक दीप जळत होता. ईश्वराकडे प्रार्थना करून मी उठलो. पलीकडे टोकाला आलो तर पाण्यावर दिसणाऱ्या शेवटच्या पायरीवर उभे दोन तरुण लघवी करताना दिसले. मीही त्यांच्याशेजारी उभा राहून मोकळा झालो. लघवी करताना मला मोकळा झाल्याचा आनंद आणि त्या बाया अवघडून पडल्यात याची लाज एकाच वेळी वाटत राहिली.

पॅंटची बटणं लावताना माघारी फिरून तीन पायऱ्या चढलो तर त्या तिथे बसलेले एक आजोबा म्हणाले,  सोडा की कपड्यांतच. जरा गरम तरी वाटेल. कळतंय कुणाला...

मला एकदम उपाय सापडला. झपाझप पावले टाकत मी आलो. माझ्या बॉडी लॅंग्वेजवरून काहीतरी उपाय सापडल्याचं तिघींनीही ओळखलं. त्यात जास्त अवघडलेली दुसरी मैत्रीण उत्सुकतेने- आशेने पाहत राहिली.

मी आलो. रंजनाच्या बाजूला बसलो. म्हटलं, सोडा बसलाय तिथेच. काही कळत नाही कुणाला.

रंजनाने त्या दोघीकडे पाहिलं.

काय? त्यांचा चेहरा बोलला. त्या दोघींनाच आवाज जाईल एवढ्या आवाजात रंजना म्हणाली, द्या सोडून जागेवर म्हणताहेत.

दोघींचे चेहरे वेगळेच दिसले. कळतंय. पण वळत नाही सारखे.

मी त्यांना म्हटलं, आता दुसरा पर्याय नाही. मी तिकडे पाहतो. तुम्ही कार्यक्रम आटपा.

दोघींनी खोल श्वास घेतला. चेहऱ्यावर डावा हात दाबला. रंजना म्हणाली, आधी मी सोडते, मग तुम्ही सोडा हवं तर.

तिने माझा दंड पकडला आणि डोळे मिटले. त्या दोघी आणि मी तिच्या बंद डोळ्यांच्या चेहऱ्याकडे पाहत राहिलो. हळूहळू तिच्या चेहऱ्यावरचा ताण उतरला. कळीचं फूल व्हावं तशी ती फुलून ताजीतवानी झाली. एकदम मोकळी. मग माझ्याकडे पाहत हसली आणि म्हणाली, तिकडे पाहा. मी मान फिरवली. पाण्याचे क्रूर हत्ती झुलत धडकत होते.

माझ्या दंडावर चापटी मारत रंजना म्हणाली, झालं...

मी वळून पाहिलं, तर तिघीही एकदम मोकळ्या झालेल्या. त्या दोघी नजरेनच थॅक्स म्हणाल्या मला. मलाही एकदम सुटल्यासारख वाटलं.

त्यावेळी... मी त्या तिघींच्या चेहऱ्यावरून स्वर्गसुख ओसंडून वाहताना पाहिलं.

-         वैभव बळीराम चाळके,

संपर्क- ९७०२७२३६५२

कथा- अश्लील बोलणारे सदाना

एक अत्यंत चावट गोष्ट सांगून झाल्यावर माझा मित्र किशोर मला म्हणाला होता, मनोहर ही गोष्ट मला माझ्या सीनियर सांगितली. असल्या पुष्कळ गोष्टी तो सांगत असे. त्यामुळे लोक तो भेटला की त्याला चावट गोष्टी सांग म्हणतात आणि त्याच्या माघारी त्याला पांचट म्हणतात. तेव्हा एक गोष्ट आयुष्यभर लक्षात ठेव अश्लील गोष्ट कुणाला सांगू नकोस. पर्सनॅलिटीचा सर्वात मोठा डॅमेज... व्यक्तिमत्त्वावरचा सर्वात वाईट कलंक म्हणजे अश्लील गोष्ट सांगायची सवय, हे मनावर कोरून ठेव. मलाही सीनियरची सवय लागली आहे. या सवयीमुळे लोक माझा अनादर करतात.

अश्लील गोष्ट सांगण्याच्या सवयीचा बळी असलेला किशोर असा सल्ला देत होता. त्यामुळे त्याच्याकडे दुर्लक्ष करून चालणार होतं. पण किशोरने आपली सवय मोडून टाकली होती. आता तो फक्त आम्हा मोजक्या मित्रांनाच असल्या गोष्टी सांगत असे. म्हणूनच मी त्याचा सल्ला शिरोधार्य मानला. कधी कधी एखादी अस्सल चीज हाती लागते. एखादा विनोद, एखादी कविता, एखादी गोष्ट अश्लील वाटली की मी तिथेच संपवतो. हे कुणाला तरी सांगावं असं वाटतं, पण मी तो मोह आवरतो. कधी कधी वाटतं हे सारं लिहून काढावं, पण मग विचार येतो, त्यामुळे तर पर्सनॅलिटीला परमनंट डॅमेज होईल. याच कारणाने मी मला माहीत असलेल्या अश्लिल गोष्टी कोणालाच सांगितलेल्या नाहीत. सांगत नाही. काही काही फारच सुंदर आहेत. त्या आठवतात, पण हा आनंद मी वाटत नाही. कारण एकच.. किशोरचा सल्ला. आज मात्र मी मित्राचा सल्ला धुडकावून ही गोष्ट सांगणार आहे. राहवत नाही म्हणून असं म्हणालात तरी चालेल. तर गोष्ट अशी आहे...

या प्रचंड महानगरीच्या प्रचंड कोलाहलात आमची विसोबा धारकऱ्यांची चाळ गुण्यागोविंदाने वर्षानुवर्ष जगत आली आहे. अख्ख्या चाळीत 24 कुटुंबे आहेत. खालील बारा आणि वरती शौचालय आणि कपडे धुवायला वापरतात ते मोठें न्हाणीघर. चाळीत जे जे आणि जे जेवकाय हवं ते आहे. एकमेकांच्या नागदुऱ्या काढल्या जातात, कागाळ्या केल्या जातात, पण तरीही कोणी आजारी पडलं, जन्माला आलं की सर्व चाळकरी घरातल्यासारखे सुख दुःख वाटून घेतात. बटाट्याच्या चाळीसारखे नमुने आमच्या चाळीत नाहीत, पण तरीही सगळे सारखे आहेत असं नाही. असाच एक नमुना म्हणजे आमचे सदाना. त्यांची ही अश्लील गोष्ट. एकटा सडाफटिंग माणूस... सदाना सदासर्वदा खोली बाहेर उभे असत. कमरेखाली चटेरीपटेरी चड्डी आणि वर बनियन... त्यांची नोकरी म्हणे अर्ध्यावर सुटली. तेव्हापासून त्यांनी दुसरी नोकरी केलेली नाही. मिळालेल्या पैशात त्यांचा घरखर्च भागतो. तो फारसा नाहीच. व्यसन कसलंच नाही. लोक तंबाखू खातात, तसे सदाना बडीसोप खातात. कधीकधी चाळीतल्या कोणा ना कोणाच्या घरची भाजी सदानाच्या घरात पोहोचत असे. कुणाकडे काही काम असलं म्हणजे सदानाना आवाज दिला जाई. सदाना कोणाला नाही म्हणत नसेत. मयतापासून बारशापर्यंत कोणतंही काम सदाना एकाच उत्साहाने करत असत.  सदाना पांचट होते. ते उभ्या उभ्या येणार्‍य जाणार्‍या माणसाला काही ना काही बोलत. लहान मुलांना पोपट म्हणून तर तरुणांना राघू म्हणून हाक मारत. बायांना काय बाय... बाय बाय.... म्हाताऱ्या पुरुषांना जमतं ना अजून... असं निलाजरे होऊन विचारत. वय साठीच्या पार असल्याने कुणी त्यांना काही बोलत नसे. एखादी बाई गॅलरीत कपडे सुकायला घालू लागली की ते तिच्याकडे बघूनबघून बोलत राहात. चाळीसमोरून जाणाऱ्या बाया... मुली... सदानाना अंगप्रत्यंगात जवळजवळ पाठ झाल्या होत्या. चाळीतल्या एखाद्या मुलाचं लग्न झालं किंवा एखादी मुलगी लग्नानंतर माहेरी आली की सदाना हमखास विचारत, कसं वाटतंय आता... सगळे छान चाललंय ना... हे प्रश्न विचारताना त्यांच्यासमोर त्या नवदांपत्य त्याचे शरीरसंबंध चालू आहेत, असे चित्र तरळून जाई. त्यांच्या चेहऱ्यावर तसे भाव उमटत. समोरचा माणूस लाजून रागावून वैतागून सरपटत निघून जाई. कारण बोलायचं तर बोलायचं काय... यांच्या बोलण्यात एकही शब्द आक्षेपहार्य नाही. रोजच्या वापरातल्या एकएका शब्दाला सदाना म्हणताम्हणता अश्लील अर्थ चिकटवून टाकीत. कोणी आक्षेप घेईल असे वाटले की वाच्यार्थाबद्दल निशंक असल्याचा आत्मविश्वास चेहऱ्यावर मिरवीत साळसूदपणे पुढे बोलू लागत.

सदानाचा हा छळ गेली अनेक वर्षे चाळकरी भोगत आहेत. पण एवढ्या वर्षांत सदानाला कोणी उलट बोलल्याचं उदाहरण नाही. सदानाचं बोलणं कोणी मनावर घेत नसेल म्हणालात तरी चालेल. पण चाळीत चर्चा चाले. बायकाही कधीकधी त्यांच्या गोष्टी सांगून फिदीफिदी हसत. या गोष्टी ऐकत मोठ्या होणाऱ्या मुली वयात येताच सदानापासून फटकून राहत.

मी सातवीत असताना सदानाच्या घरी गेलो होतो. सदाना चटेरीपटेरी पॅंट घालून पत्र्याच्या खुर्चीत बसले होते. त्यांच्या हातात रंगीत पुस्तक होतं. मी जाताच त्यांनी ते खाटेवरच्या गादीखाली सरकवलं. मी विचारलं, सदाना कसलं पुस्तक, तर ते म्हणाले होते, मनोहरा, तुला सू करता येते का नीट... जमलं की सांग... मग देईन तुला... मला त्यांचा राग आला. त्या रागाने मी त्यांच्याकडे जाणं टाळलं. पुढे दहावी झाल्यावर मी बाहेरगावी होस्टेलवर राहून शिकू लागलो. घरी आलो म्हणजे सदानांचे किस्से कळत. पण मी त्यांच्या वाऱ्याला थांबत नसे.

बारावी होऊन इथे आल्यावर मात्र मला त्यांचे एकाहून एक किस्से कळू लागले आणि हा माणूस चाळ सोडून जाईल तर बरे, असे वाटू लागले. अर्थात चाळीत कोणी माझ्या मताशी सहमत नव्हते. कारण सदांनांनी कधीही आक्षेपार्ह वर्तन केलं नव्हतं. ते सर्वांच्या कामाला येत असत. गेल्या वीस वर्षांत लाईट बिल भरण्याचे काम दरमहा सदाना विनामोबदला करत आले होते. कोणाला कधी पैसे लागले तर सदा नाही म्हणत नसेत. पाहुणारावळा आल्यावर आणि सणसमारंभ असल्यावर सदाना आपले घर वापरायला देत असत.

दोन महिन्यांपूर्वी शहाणेउठणे कुटुंब चाळीत राहायला आले. सदाना सवयीने त्यांचं सामान उचलायला गेले होते. सामान घरात येऊन पडल्यावर मिस्टर शहाणेउठणे सर्वांना थांबायला सांगून बाहेर गेले. थंडा घेऊन आले. सदानांना थंडा देत त्यांनी मिसेस शहाणेउठणे यांची ओळख करून दिली. त्यावर सदाना म्हणाले. नवरा-बायको कळतात हो पटकन. त्याला काय वेळ लागतो. आता ही मुलगी तुम्हा दोघांची, हे काय सांगायला हवं. इथे दोघांची या शब्दाचा अश्लील उच्चार मिसेस शहाणेउठणेंना बरोबर कळला.

मग हळूहळू सदानांच्या या सर्व कथा कळल्या. शहाणेउठणे दिसायला सुंदर नव्हत्या, पण त्यांची शरीरठेवण आव्हान आणि आवाहन करणारी होती. भल्याभल्यांना मानेवर नियंत्रण ठेवता येत नसे. अर्थातच सदाना त्यांना न पाहतील तर नवल... पुन्हा गोची... आक्षेप घ्यायचा तर घ्यायचा काय... सदाना एकही आक्षेपार्ह शब्द उच्चारत नसत... आणि शहाणेउठणे यांच्या खोलीत डोकावतही नसत. दिसल्या म्हणजे पाहात. त्या वैतागल्या होत्या. सदानांना कधी एकदा काहीतरी सुनावते असे त्यांना झाले होते. त्या जणू संधीची वाट पाहत होत्या...

आणि एक दिवस ती संधी मिळाली. चाळीतल्या केकण्यांचा मुलगा हनिमून वरून परत आला. त्याच्या स्वागताला घरात होते तेवढे लोक गॅलरीत आले होते. तो चाळीच्या पायऱ्यांवर होता, तोच अश्लील खोकत सदाना म्हणाले, तरंगत असल्यासारखं वाटतंय ना... की हाडं खिळखिळी झाली प्रवासात.... इथे प्रवासात शब्दाचा उच्चार अश्लील. हीच संधी नेमकी साधत मिसेस शहाणेउठणे म्हणाल्या, सदाना तुम्हीही एकदा कुठेतरी तरंगून या ना. या वयात तोंडाची अशी वाफ जाणं बरं नाही. चाळीत बाया माणसं राहतात. एकदा कफ  निघून की खोकलाही यायचा नाही पुन्हा. पैसाअडका नसला तर सांगा, आम्ही वर्गणी काढू. रोज कानात गटारगंगा ओतून घेण्यापेक्षा ते बरे.

मिसेस शहाणीउठणे मनस्वी संतापल्या होत्या. रागाने तणतणत त्या घरात निघून गेल्या. अवघी चाळ स्तब्ध झाली होती. अनेकांना वाटत होतं शहाणेउठणे बोलल्या ते काही चुकीचं नाही, कुणीतरी बोलायलाच हवं होतं सदानांना. सदाला तोंड पाडून घरात गेले.

पहिल्यांदाच मला फार बरं वाटलं. दुसऱ्या दिवशी सदानाच्या घराला कुलूप लावलं होतं. त्यावर एक चिठ्ठी होती-

या तोंडाला गटारगंगा पाहण्याची सवय लागली आहे. ते आता गंगाजल देणे शक्य नाही. तेव्हा मी चाळ सोडून जातोय. कुठे आहे मला माहीत नाही. चाळकऱ्यांनो, आजवर जे प्रेम दिलात त्याबद्दल धन्यवाद. माझ्या या खोलीच काय करायचं ते मिसेस शहाणेउठणेंना विचारा. त्यांना म्हणावं एखादा सभ्य पुरुष तुमच्या पाहण्यात असेल तर ठेवा त्याला या खोलीत. धन्यवाद.

सदाना पांचट होते, तरी ते कुठे गेले असतील, कसे असतील याची काळजी शहाणेउठणेंसह सगळ्यांनाच लागून राहिली. सदाना चाळ सोडून गेल्यापासून सगळे जण त्यांच्याबद्दल, त्यांच्या चांगुलपणाबद्दल बोलू लागले. मला त्या सगळ्या दुतोंडी माणसांचा राग आला.

पण काल आमचे बाबा म्हणाले, तोडणे घाण होता हे खरंच, पण अडीअडचणीला उभा राहायचा पाठीशी... आमच्या मनोहरच्या शिक्षणाचा खर्च केलान दोन वर्षे. पण एका शब्दाने बोलला नाही कोणाला. मला म्हणायचा, तुझा पोरगा हुशार आहे, नाव काढील चाळीचं. माझे पैसे ठेवून काय कुत्र खाणार आहे...

बाबांच्या तोंडची वाक्य ऐकताना मी भोवंडून निघालो. सदाना अश्लील होते, पण फक्त अश्लील नव्हते, हे कळायला फारच उशीर झाला होता...

- वैभव बळीराम चाळके

9702 723 652

कायझेन

कायझेन

कायझेन
कायझेन ही एक एक जपानी कार्यशैली आहे. मोठमोठ्या उद्योगांनी ही कार्यशैली वापरून आपले उद्योग यशस्वी केले आहेत. त्याचप्रमाणे एकेका माणसानेसुद्धा कायझेनचा वापर करून आपल्या आयुष्यात अमुलाग्र बदल केलेला आहे.हजारो-लाखो माणसांनी कायझेनच्या वाटेने आपल्या स्वतःमध्ये अमुलाग्र बदल करून आपल्याला हव्या त्या गोष्टी मिळवलेल्या आहेत. ही कायझेनची वाट नेमकी काय आहे आणि या कायझेनच्या वाटेने कसे चालायचे, याचा आपण अगदी थोडक्यात परिचय करून घेऊ या.

वर म्हटल्याप्रमाणे कायझेन ही एक कार्यशैली आहे. अनेक जण कायझेन हे तत्त्वज्ञान आहे असे सांगतात. ते जपानी तत्त्वज्ञान असल्याचे अनेक जण सांगत असतात, पण एवढे मोठे शब्द वापरण्याची आवश्यकता नाही. कायझेन म्हणजे निरंतर सुधारणा करीत राहणे आणि त्यासाठी अगदीच छोटीशी सुरुवात करणे होय. एखाद्या कंपनीने कायझेनचा स्वीकार केला म्हणजे ती कंपनी कंपनीच्या सीईओपासून शेवटच्या कर्मचाऱ्यापर्यंत प्रत्येकाला छोट्या छोट्या सुधारणांसाठी मानसिकदृष्ट्या तयार करते आणि सगळ्यांच्या सूचनांमधून योग्य त्या सूचनांचा स्वीकार करीत हळूहळू अधिकाधिक सुधारणा करीत जाते. टोयाटो या कंपनीचे याबाबतीत उदाहरण दिले जाते. कायझेनचा वापर करून नित्य छोट्या-छोट्या सुधारणा करीत टोयाटो कंपनीने आपली व्यवस्था आमुलाग्र बदलली आणि अफाट यश मिळवले. जगभरातील मोटिवेशनल आणि विविध कंपन्या उभ्या करणारे सल्लागार या टोयाटो कंपनीचे उदाहरण देत असतात. सामूहिक प्रयत्नांनी रोज छोटी छोटी गोष्ट करीत गेल्यास मोठी गोष्ट कधी साध्य होते ते कळतच नाही, असा याचा अर्थ आहे.

कायझेनची पाच मुख्य तत्त्वे सांगितली जातात. त्यातले पहिले तत्त्व आहे. सांघिक काम. जेव्हा तुम्ही सगळ्यांनी मिळून सुधारणा करायचे ठरविता तेव्हाच तुम्ही खर्‍या अर्थाने सुधारणेकडे जात असता. आपली कंपनी, आपला संघ, आपली सोसायटी, आपले राज्य, आपले राष्ट्र सुधारण्यासाठी अशी सांघिक वृत्ती अत्यंत गरजेची असते. ती निर्माण केली पाहिजे, असे कायझेन सांगते. दुसरे तत्त्व आहे स्वयंशिस्त. स्वयंशिस्तीशिवाय कोणताही बदल शक्य नाही, असे कायझेनम्हणते. कायझेनचे तिसरे तत्त्व उन्नत मनोबल अर्थात तुमचा आत्मविश्वास हे होय. रोज थोडी गोष्ट पण निरंतर करत राहिल्याने आत्मविश्वास वाढीस लागतो आणि मग बदल हमखास होतो असे कायझेन मानते. आपल्या एकूण कार्यक्षेत्रात अशीच प्रगती झाली पाहिजे. त्यात सुधारणा झाली पाहिजे, असेही कायझेनचे तत्त्व आहे. सुधारणेसाठी नवनवीन पर्याय सुचवले जावेत, असेही कायझेन मानते. या पाच तत्त्वांच्या जोरावर कायझेन एखाद्या गोष्टीत, एखाद्या कंपनीत, एखाद्या माणसाला रोज थोडा थोडा करून अंतिमता मोठा बदल करू शकते.

कायझेनमध्ये स्वच्छता, सुव्यवस्था, साधनशुचिता, प्रमाणबद्धता आणि शिस्त या गोष्टींना अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. एखादी गोष्ट चुकीची घडते आहे, असे लक्षात येताच ती लक्षात आलेल्या माणसाने ताबडतोब थांबून सुधारायला हवी, असे कायझेन सांगते.

कायझेनचा वापर कसा करायचा, असा प्रश्न पडणे स्वाभाविक आहे. आपण विविध कामांसाठी कायझेनचा वापर करू शकतो. एक उदाहरण म्हणून आपण व्यायाम करण्याची सवय लावण्यासाठी कायझेन कसा वापरता येईल ते पाहू.

दरवर्षी हिवाळा आला की, सुट्टी मिळाली की किंवा पाऊस सुरू झाला की, सकाळी फिरायला जाण्याचा, सकाळी रोज व्यायाम करण्याचा, जिममध्ये जाण्याचा संकल्प आपण करीत असतो. बहुदा हा संकल्प तडीस जात नाही. कायझेनअसे म्हणते की, आपल्या मनावर अशा कोणत्याही संकल्पाचा मोठा ताण येतो आणि अशाप्रकारे कोणताही ताण आला की मनाची स्वाभाविक प्रतिक्रिया अशी असते की, तो ताण दूर करावा. मग विविध कारणे पुढे करीत आपण ते करणे टाळतो आणि ताण दूर करतो. कायझेन नेमके हेच सांगते की, असा ताण येऊ नये, अशा पद्धतीने कामाला लागा.

कोणत्याही दिवशी व्यायाम करण्याचा संकल्प करा आणि त्या दिवशी किमान एक मिनिट व्यायाम करा. त्यानंतर ठरलेल्या विशिष्ट वेळेला घड्याळाचा आलार्म लावून घ्या. आलार्म होताच व्यायाम करायला सुरुवात करा. आता तुम्हाला दिवसातील 14 40 मिनिटांनी पैकी फक्त एक मिनिटं व्यायाम करायचा असल्याने मानसिक ताण येणार नाही. फक्त एक गोष्ट कटाक्षाने पाळली पाहिजे, आलार्म झाला की व्यायाम सुरू. त्यात खंड पडता कामा नये. सातत्याने तुम्ही असे करीत राहिलात की तुमच्या मनाला त्याची सवय होऊन जाते. तुम्हाला माहीतच असेल की कोणतीही सवय सहजासहजी सुटत नाही. त्यामुळे सतत काही दिवस निरंतर एक मिनिटाचा व्यायाम करा. असे एकवीस दिवस केल्यावर तुमचा आत्मविश्वाससुद्धा वाढीस लागेल. मग या एक मिनिटाची तीन किंवा पाच मिनिटे करा. आता तुम्हाला सवय झालेली असेल. त्यामुळे तीन किंवा पाच मिनिटे व्यायाम करणे अवघड वाटणार नाही. त्याचा मनावर ताण येणार नाही. असे करत हळूहळू हा वेळ वाढवत न्या. तीन मिनिटे किंवा पाच मिनिटे या वेळेवर काही दिवस कायम राहा. मग अपेक्षित असलेला एक तास, दीड तास वेळेपर्यंत व्यायाम वाढवत न्या. असे केल्याने त्याची सवयच लागेल आणि कोणतीही सवय एकदा लागली की ती सुटत नाही, हे तर आपल्या सगळ्यांनाच माहीत आहेच.

कायझेनच्या वाटेने जात आपण स्वतःमध्ये, आपल्या मुलांमध्ये, आपल्या शाळा-कॉलेज, संस्था, कंपन्या, सोसायट्या, उद्योग, गाव, राज्य यांच्यात ही सहज बदल करू शकतो.

- वैभव बळीराम चाळके

9702 723 652

कथा- कांता

गाडी लागल्यालागल्या मी माझ्या आधीच बुक केलेल्या सीटवर येऊन बसलो होतो. आई-बाबा सोडायला आले होते. त्यांना टाटा केला. जा म्हणालो. आणि शेजारी कोण येणार याचा विचार करत होतो. तेवढ्यात एक पन्नाशीचे खात्यापित्या घरचे साहेब आणि त्यांची मुलगी असे दोघे जण माझ्या सीटपाशी आले. मी बसलो होतो तो बाक दोन जागांचा होता. एका रिकाम्या जागेवर आपली बॅग ठेवत तो खात्यापित्या घरच्या इसम सोबतच्या मुलीला म्हणाला, कांता मी इथे बसतो, तू तिकडे बस जा.

कांता मागे गेली. तो इसम आपली सीटवर ठेवलेली बॅग खाली ठेवून धाडकन बसला. मला अर्थातच त्याचा राग आला. ती फुलासारखी गोड मुलगी बाजूला बसली असती तर त्याच्यासारखा आनंद नव्हता दुसरा. पण आता रडण्यात अर्थ नाही. काहीतरी बोलायचं म्हणून मी विचारलं, कुठल्या गावचे तुम्ही...

तेरेवाडी देवाडी

यशवंत सागर यांना ओळखता तुम्ही...

हो. भाऊच लागतो माझा.

तुमचं नाव काय... गाव कुठलं...

माझं नाव विष्णू भोसले. मी वेत गावचा आहे. यशवंत सागर माझे मामा लागतात.

म्हणजे तू नंदाचा मुलगा काय...

होय...

आई कशी आहे....

आमचा संवाद साधारण 15 मिनिटे सुरू होता. एसटी मुंबईच्या दिशेने धावत होती. पंधरा मिनिटानंतर ते मामा म्हणाले, मी मागे बसतो. कांताला पुढे पाठवतो. मागे झटके बसत असतील तिला.

पाठवा, मी म्हणालो.

आता मघासारखा दृष्टिकोन नव्हता. अर्थात तरीही कांता शेजारी येईल याचा सात्विक आनंद होताच. मामा गेले आणि कांताला घेऊन आले. माझी ओळख करून देत म्हणाले, हा यशवंत काकाचा भाचा. गप्पा मारत मी बसा. मी बसतो मागे.

मामा गेले. कांता माझ्या शेजारी बसली. मला एकदम छान वाटलं. छान वाटायचं वय होतं माझं.

हाय... कांता हात पुढे करत कांता म्हणाली.

मी तिचा हात हातात घेत म्हटलं, हाय.

कांता हसली.

विष्णू नाव माझं. बस मस्तपैकी.

मग आम्ही एकमेकांची ओळख करून घेतली. मी मुंबईत एमडी कॉलेजात बीएच्या शेवटच्या वर्षाला शिकतो आहे. बॉक्सिंगमध्ये इंरकालेजिएट कॉम्पिटिशनमध्ये पारितोषिके मिळवली आहेत. पुढे एम करून प्राध्यापकी करायचा विचार आहे, वगैरे मी तिला सांगितलं. ती पोद्दारला सेकंड ईयर बीकॉमला आहे. डान्समध्ये तिला विशेष रस आहे, वगैरे माहिती तिने मला दिली.

मी गावात शाळा करून मग शहरात गेलेलो. घरची परिस्थिती बेताची. त्या तुलनेत कांता बऱ्या घरची. मुंबईत लहानाची मोठी झालेली. त्यामुळे एमडी कॉलेज आणि पोद्दार कॉलेजमध्ये जेवढा फरक असायला हवा तेवढा आम्हा दोघांत होता. कांता फॉरवर्ड होती, मी मागासलेले होतो. तरी संकोची. खोट्या प्रतिष्ठेची जास्त काळजी घेणारा.

गाडी संगमेश्वर सोडून नॅशनल हायवेला आली, तशा लाईट बंद केल्या गेल्या. चांदणी रात्र होती. त्यामुळे गाडीत चांदण्याचा दुधाळ काळा प्रकाश पसरला होता. का कुणास ठाऊक कांता चेहरा आता अस्पष्ट दिसायला लागल्याने अधिक छान दिसत होता. कदाचित मगाशी निरखून पाहताना येणारा संकोच आता अंधारात बुडून गेला असणार. कांताही खुलेपणाने गप्पा मारत होती.

आमच्या गप्पा रंगल्या होत्या, तेवढ्या खडखडाट झाला. गाडी थांबली. लाईट लागल्या. सर्व प्रवासी जागे झाले. कंडक्टर पुढे आले. ड्रायव्हर म्हणाला, खाली उतर. प्रॉब्लेम दिसतोय. ते खाली उतरले. प्रवासी उतरले. पण प्रवासी लवकरच कंटाळून गाडीत येऊन पुन्हा डोळे झाकून राहिले. ड्रायव्हर-कंडक्टर काहीतरी कटकट आवाज करीत गाडी दुरुस्त करीत होते.

कांता म्हणाली, ही पर्स मांडीवर घे. मी झोपते त्यावर. लाईट चालू होत्या. त्यामुळे काय करावं कळेना. मी एक कटाक्ष टाकला. मामा आ करून झोपले होते. मी मागे पाहिलं ते तिने पाहिलं आणि म्हणाली, पप्पा नाही काही म्हणणार, रे तशीच आहे. तुला आक्षेप असला तर सांग. मी नाही झोपत.

तसं नव्हे... मी संकोचाने म्हणालो.

मग घे...  म्हणत तिने पर्स माझ्या मांडीवर ठेवली आणि ती त्यावर डोकं टेकून झोपी गेली.

गाडी चालू झाली. पुन्हा गाडीत चांदणं खेळू चांगलं खेळू लागले.

पण माझी मनस्थिती आता पालटली होती. मगापासून कांताविषयी मनात नको ते विचारीत होते, ते आता विरून गेले, ती विश्वासानं मांडीवर झोपली तर आपण तिचा विश्वासघात करू नये, असं वाटलं. मी आतापर्यंत सहजपणेच वागलो होतो. पण आता त्याच सभ्यपणाला सुसंस्कृततेची... आपुलकीची... प्रेमाची झालर येऊ लागली. मी कांताच्या कपाळावर भुरभुरणारे केस हळूवार मागे सारत राहिलो. मग हळुवार हाताने तिला थोपटून निजवलं. आता कांता ही दुसरी मुलगी नव्हतीच मुळी. ती माझी नातलग... माझी मैत्रीण... माझ्या घरातली झाली होती. काळजात येऊन राहिली होती. गाडी हलली तरी कांताची झोपमोड होऊ नये म्हणून मी आटापिटा करून तिचा तोल सावरत होतो. आयुष्यात इतका प्रेमळ... इतका सभ्य आणि इतका आनंदी मी कधीच झालो नव्हतो.

गाडी जेवणाला म्हणून थांबली, तेव्हा कांता उठली, उठल्यावर थँक्स म्हणाली, तिच्या चेहऱ्यावरून कृतज्ञता आणि आपलेपणा ओसंडून वाहत होता.

मी म्हटलं, थँक्स. माझ्यावरच्या विश्वासबद्दल...

थँक यू... कांता अत्यंत ओल्या स्वरात म्हणाली.

कांता मला त्यादिवशी एकदाच भेटली होती. पण परवा यशवंत मामाने कांताच्या मृत्यूची बातमी सांगितल्यावर मी हादरून गेलो. जेवणही गोड लागत नाहीये आणि हे असं का होतंय हे कुणाला सांगताही येत नाहीए...

-      वैभव बळीराम चाळके

9702 723 652